Dziś o ulicy Jana Amosa Komeńskiego
(dla kolegów Comenius). Nie byłem jednak w Elblągu, ale w nie mniej pięknych
Koszycach. Zresztą nazwiskiem tego wielkiego reformatora, filozofa a nade
wszystko pedagoga zadrukowane są niemal całe Czechy i Słowacja.
Ulica jest długa
i szeroka. Można by rzec dojazdowa, prowadzi bowiem do starej części miasta. Raz w
roku – w trakcie słynnego maratonu pokoju – można nią także biec.
Maratończyk - nieopodal
Ps. Spacerując po Koszycach, zupełnie
nieprzypadkowo natknąłem się na mojego ulubionego Madziara.
„Tak więc kontemplując płomień, wracamy do marzeń
odwiecznych i najpierwotniejszych”*.
Gdy na przełomie października i listopada w
powietrzu unosi się zapach palonych świec, trudno uciec od nostalgii i
wspomnień. W ten nastrój i te dni fantastycznie wpasowuje się poetycki język,
jakim napisany jest esej Gastona Bachelarda – esej o świecy i marzeniu, jakie powstaje
w kontakcie z pojedynczym płomieniem. Bachelard próbuje uchwycić w nim to, co
nieuchwytywalne: dialektykę płomienia, który jednocześnie jest stawaniem się i
jednością; sens poetyckich metafor, rodzących się w rozpłomienionej świecą
wyobraźni; samotność marzyciela ulotnego światłocienia; wreszcie – wzlot ku
transcendencji, nadający znaczenie marzeniu zrodzonemu z płomienia.
W ujęciu Bachelarda płomień świecy przestaje być
przedmiotem percepcji i staje się przedmiotem filozoficznym.
„Płomień wzywa do widzenia rzeczy po raz pierwszy:
mamy o nim tysiące wspomnień, marząc o nim, ogarniamy całą osobowość pradawnej
pamięci, a jednak marzymy o nim jak wszyscy, wspominamy, jak wspominają wszyscy
– toteż, zgodnie z jednym z najbardziej niewzruszonych praw marzenia przed
płomieniem, marzyciel żyje w przeszłości nie będącej już jedynie jego
przeszłością, żyje w przeszłości pierwszych ogni świata”*.
* Cytaty z książki: Gaston Bachelard: Płomień świecy. Tłum. Julian Rogoziński.
Wydawnictwo słowo/ obraz terytoria. Gdańsk 1996.
Przybyszowi zagubionemu w wielkim mieście, błądzącemu
między skupiskami blokowisk warszawskiego Gocławia, pobliskim targowiskiem i zajezdnią
autobusową, wyjawi się niczym fatamorgana taki oto – zupełnie niespodziewany – widok:
Widok na Gocław
Gdy znużony kluczeniem po (nie bójmy się tego słowa) peryferiach
stolicy, z niedowierzaniem lepiej przyjrzy się drogowskazowi, zobaczy jeszcze
bardziej zaskakującą adnotację:
Tak tak. Filozofia rozkwita na obrzeżach Warszawy. Na
szczęście nie wyłącznie, o czym napiszemy w najbliższym czasie.
(A przyczynek do krakowskiej geografii filozoficznej –
tutaj).
W kwestii współczesnej skandynawskiej prozy jestem
zupełną laiczką. Kojarzy mi się przede wszystkim z kryminałami, a od takiej
literatury staram się trzymać z dala. Poprosiłam więc o wskazówki Martynę –
przyjaciółkę, która jest dla mnie niekwestionowanym autorytetem w dziedzinie
tej mrocznej i mroźnej kultury (ach, te stereotypy...). Na pierwszy ogień poszło
Oczyszczenie, powieść Sofi Oksanen –
nagradzanej i docenianej młodej fińskiej pisarki, córki Fina i Estonki (co nie
pozostaje bez znaczenia na kształt powieści).
Oczyszczenie opowiada
dwudziestowieczne dzieje Estonii, przedstawiając je przez pryzmat
skomplikowanych losów trzech pokoleń kobiet z pewnej estońskiej rodziny.
Bohaterkami są dwie siostry oraz córka i wnuczka jednej z nich: kobiety uwikłane
w Historię i doznające – ze strony historycznych zdarzeń oraz systemów
politycznych – niewyobrażalnych gwałtów i cierpień. W ciężkich czasach kochają,
zazdroszczą, nienawidzą i pragną. Chciałyby – jak wszyscy – prowadzić życie
zwyczajne i beztroskie, a tymczasem stają się ofiarami własnych i cudzych namiętności.
Opowiedzianą historię można także odczytywać
metaforycznie – przemoc zadawana kobiecemu ciału jest niczym gwałt na ziemi
zamieszkiwanej przez babki, matki i córki. Wszak życie Aliide, Ingel, Lindy i
Zary ściśle wiąże się z losami ich ojczystego (matczynego?) kraju. Cierpienie na
ogół przychodzi ze strony mężczyzn w mundurach i wypastowanych ciężkich butach.
„Znała takich mężczyzn. Sam ich wygląd mówił, że
wiedzą, jak ukarać kobietę, i że przyszli po kobietę, której należy się kara”*.
(Każda z bohaterek książki mogłaby pomyśleć te słowa...).
Książka Oksanen jest wielowymiarowa, przedstawione w
niej relacje złożone a sytuacje, w których znajdują się bohaterki – ogromnie
trudne. Przy pomocy prostych środków formalnych, książka Sofi Oksanen daje niezwykle
mocny przekaz. I na wiele sposobów uzmysławia sens słów, które Autorka
zamieściła jako motto do jednej z części książki:
Wszystko
jest odpowiedzią, gdyby tylko jeszcze znać pytanie
(Paul-Eerik Rummo)*.
* Cytaty pochodzą z książki:
Sofi Oksanen, Oczyszczenie,
tłum. Sebastian Musielak, wyd. Świat Książki, Warszawa 2010.
„Jak wszystkie
młode matki bawiłam się moją nową lalką, głęboko przekonana, że na bożym
świecie nie ma piękniejszego, grzeczniejszego i nad wiek swój bardziej
rozumnego dziecka, jak właśnie moje, a w dzień i w nocy nie myślałem o niczym innym,
jak tylko o mym synu…”
Dziś pytanie nie
o filozofa, ale o jego matkę. Obecnie znana jest przede wszystkim z tego, czyją
matką była, ale kiedyś było inaczej. Jeszcze za życia zostały wydane jej dzieła
zebrane. I było tego aż 24 tomy. Jej biedny syn dorobił się tylko siedmiu (i to dopiero
pośmiertnie). Nie była to literatura,
którą zachwycałby się tajny radca, ale jej salonem – i owszem. Przez wiele lat
gościła Goethego i jego świtę na cotygodniowych kolacjach. Stała się częścią tej
pięknej weimarskiej historii. Pewnego razu do Weimaru wybrał się jej syn. Matka
dała mu instrukcje: „Każdego dnia o pierwszej przychodzisz do mnie i zostajesz
do trzeciej, potem już do końca dnia Cię nie widzę, poza moimi wieczorkami, na
które możesz przyjść, jeśli chcesz, możesz też w oba te dni jeść u mnie
wieczorem, jeżeli zechcesz się wtedy powstrzymać od nieprzyjemnych dyskusji
etc., które także psują mi nastrój, jak również od wszelkich lamentów nad
głupim światem i ludzką nędzą, bo potem zawsze mam niedobrą noc i złe sny, a
lubię się dobrze wyspać”.
Należy dodać, że
jej syn miał talent do obrażania ludzi. Ach, szkoda, że nie został kupcem, jak
jego ojciec – myślała. Został filozofem. I jeszcze jeden cytat, mówiący wiele o
ich rodzinnej relacji: „[…] wszystkie Twoje zalety przesłania Twoja
przemądrzałość, przez co stają się kompletnie bezużyteczne tylko dlatego, że nie
potrafisz opanować swojej manii, aby wszystko wiedzieć lepiej, wszędzie
znajdować błędy, tylko nie u siebie, wszystko poprawiać i wszystkim kierować.
Tym samym irytujesz ludzi wokół siebie, nikt nie chce być poprawiany i
oświecany w tak gwałtowny sposób, a już zwłaszcza przez tak mało znaczące
indywiduum, jaki jeszcze jesteś […]”.
Jak nazywa się pisarka-matka?
I jeszcze trzy
małe podpowiedzi, bo zagadka trudna:
-Historia
naszych bohaterów związana jest z pewnym starym i zacnym hanzeatyckim miastem.
- Nasz
filozof, choć wśród akademików nieco zapomniany, to jednak piastuje honory
naczelnego filozofa artystów.
- A
fryzura jego, jakby piorun strzelił w rabarbar.
Post dedykujemy Agacie Adelajdzie, która mistrzowsko
rozszyfrowała naszą ostatnią filozagadkę.
„Na początku była więc nuda, zwana prozaicznie chaosem. Bóg, znudzony
nudą, stworzył ziemię, niebo, zwierzęta, rośliny, Adama i Ewę; ci ostatni,
także nudząc się w raju zjedli zakazany owoc. Bóg się nimi znudził i wypędził
ich z Edenu; Kain, znudziwszy się Ablem, zabił go; Noe, naprawdę okropnie już
znudzony, wymyślił wino; Bóg znowu się znudził ludźmi i zesłał potop, i
zniszczył świat; ale potop również znudził Boga do tego stopnia, że przywrócił
on piękną pogodę. I tak dalej”*.
Wpadła mi ostatnio w ręce książka Petera Toohey’a
zatytułowana Historia nudy. Tytuł
intrygujący, tak samo jak entuzjastyczne opisy umieszczone na obwolucie, z
rzucającym się w oczy zawołaniem na czele: „Historia nudy wcale nie jest nudna!”.
Niestety, lektura tej książki wynudziła mnie
niesamowicie. Chociaż bowiem autor przywołuje ciekawe rozróżnienia (np. na
codzienną rutynę i nudę, którą określa mianem „egzystencjalnej”), to brakowało
mi dobrego ugruntowania stawianych tez w literaturze oraz jakiś zestawień
statystycznych (bo twierdzenia „często”, „większość z nas” czy „czasami” nie
wystarczają mi jako uzasadnienie).
Z lektury blogów, na których pojawiła się recenzja książki
Toohey’a a także z opinii niektórych znajomych wiem jednak, że są czytelnicy,
którym ta książka się podoba.
I tu przechodzimy do TEZY NR 1: Są sprawy fascynujące
dla jednych i jednocześnie nużące dla drugich.
Mogłabym rozwinąć ten temat, ale lepiej chyba sięgnąć
po klasyka gatunku:
TEZA NR 2: Nuda – wbrew pozorom – nie musi być czymś
złym.
Z przeciwnego przekonania wychodzą chyba rodzice maluchów,
które MUSZĄ systematycznie uprawiać trzy dyscypliny sportu, uczyć się
regularnie co najmniej dwóch języków i szlifować jakiś dodatkowy „talent”, jak
dziś określa się jakiekolwiek hobby, do którego garną się dzieciaki.
Jak jednak przekonują psychologowie, nuda to kreatywne
zajęcie. Dobrze jest pozwolić dzieciom na swobodne obserwowanie świata, które
wcale nie musi być powiązane z jakąkolwiek aktywnością.
To zresztą odnosi się także do dorosłych – wszak niejednokrotnie
„leniwe” popołudnie spędzone na kanapie ze swymi myślami okazuje się bardziej
rozwijające niż tzw. „aktywny” wypoczynek (czyż nie z tego – między innymi – rodzi
się filozofia?).
Tu jednak można wysunąć uzasadnioną wątpliwość – czy aby
na pewno wciąż mówimy o nudzie...?
* Cyt. z książki: Alberto Moravia, Nuda, tłum. Monika Woźniak, Wydawnictwo
W.A.B., Warszawa 2010.
Anne Chevalier – siedemnastolatka mieszkająca na
Tahiti – została odkryta dla filmowego świata przez nie byle kogo. Debiutowała,
poniekąd przypadkowo, w Tabu – ostatnim
filmie wielkiego W. F. Murnaua. Po skończonych zdjęciach, już jako Reri,
wyruszyła w promujące film tournée,
które objęło także Warszawę.
Eugeniusz Bodo
W kinoteatrze Alhambra zjawiła się cała artystyczna
śmietanka stolicy. Był i ówczesny amant polskiego srebrnego ekranu – Eugeniusz Bodo.
Uwielbiany przez płeć piękną, sprytnie hołdował następującej zasadzie: „nie w
miłości, lecz miłości jestem wierny”*.
Ta wierność miłości sprawdziła się i w przypadku
znajomości z Tahitanką. Wkrótce Bodo namówił Reri, by ta przerwała tournée i została w Polsce. Zamieszkała
w jego (i jego matki...) mieszkaniu przy Marszałkowskiej. Co tu dużo mówić – dla
warszawskiej ulicy była to nie lada sensacja.
Napięcie rosło, bo oto Reri i Bodo zaczęli zdjęcia do
wspólnego filmu pod wiele mówiącym tytułem Czarna
perła. Redakcja „Kina” donosiła: „Dżungla pośrodku Warszawy! Tego jeszcze
nie było. Wielkie palmy okręcone lianami wyrosły w atelier na Trębackiej. W dali
połyskuje Morze Południowe i majaczą wyspy, pokryte bujną zielenią. Bliżej lśni
czarna powierzchnia prawdziwej wody, w której odbija się księżyc (fałszywy).
Obok prawdziwe bagno. Grzęźnie w nim po uszy biały człowiek, zabłąkany w tym
straszliwym, tropikalnym lesie. Przyglądam się tej umazanej postaci. Ależ to
Bodo”*.
Reri i Bodo na planie Czarnej perły
Film zachował się do dziś, można nań rzucić okiem na
pewnym znanym portalu:)
Fabuła schematyczna, do tego wiele mówiący o
mentalności ówczesnego widza przebój w wykonaniu Reri:
Jak skończyła się historia warszawianki z Tahiti? Cóż.
Równie schematycznie. Kochankowie rozjechali się – każdy w swoją stronę, a Reri
– po rozmaitych perturbacjach – wróciła w rodzinne strony, gdzie zapijała swe
smutki.
*Cytaty pochodzą z książki:
Ryszard Wolański, Eugeniusz
Bodo. „Już taki jestem zimny drań”, z przedm. Bohdana Łazuki, Dom
Wydawniczy REBIS, Poznań 2012.
Kto z urodzonych w latach 80-tych i okolicach:) nie słyszał w dzieciństwie o rakotwórczości gumy Turbo, na studiach o profesorze egzaminującym brzydkie studentki zza szafy, a całkiem niedawno o pladze porwań dzieci w sklepach sieci Carrefour – ręka do góry! Powinien dumnie nosić na piersi medal ufundowany przez Profesora Ptaszora dla wyjątkowych osobników, odpornych na miejski folklor.
Takie opowieści – na ten folklor się składające, krążące między znajomymi, opowiadane od Bałtyku do Tatr (a także daleko poza naszymi granicami...) – zebrał Filip Graliński w miejscami zabawnej a miejscami strasznej książce Znikająca nerka. Mały leksykon współczesnych legend miejskich.
Są to – jak się przekonujemy czytając kolejne strony – same „autentyki”, opowieści o „kolegach kolegi” czy innych „znajomych cioci”. Wielokrotnie je słyszeliśmy, wraz z towarzyszącymi im przysięgami, że opowiadający zna osobiście ich bohatera. I zapewne niejednokrotnie sami przyczynialiśmy się do ich żywotności:)
Niektóre są tylko zabawne, niektóre straszne, znajdzie się tu także sporo rubaszności – jak przekonuje Graliński, taka od wieków jest ludowa kultura, której „legendy miejskie” są stosunkowo nowym przejawem. Autor prezentuje różne warianty danej legendy, zakres jej oddziaływania – geograficzny i czasowy – oraz legendy pokrewne.
Ciekawa to lektura i pouczająca – sami sprawdźcie, na co daliście się nabrać:)
Filip Graliński, Znikająca nerka. Mały leksykon współczesnych legend miejskich z rysunkami Henryka Sawki, wyd. Media Rodzina, Poznań 2012.
Filozofia Immanuela Kanta opiera się na szeregu mniej lub bardziej zrozumiałych terminów, takich jak: naoczność, transcendentalizm, noumen, transcendentalna apercepcja, imperatyw kategoryczny, syntetyczne sądy a priori, antynomie czystego rozumu, etc. Mądrzy ludzie spierają się już od dwustu lat, który z nich jest kluczem do bram Królewca.
Osobiście za najważniejszy termin Kantowski uważam słowo „drzemka”. Nie wiem, czy wcześniej filozofowie pisali o drzemce (na pewno o snach, zwłaszcza tych proroczych…)? A oto słynne zdanie Kanta z Prolegomenów: „Przyznaję szczerze: napomnienie Davida Hume'a było właśnie tym pierwszym sygnałem, który przed wielu laty przerwał moją drzemkę dogmatyczną i nadał całkowicie inny kierunek moim badaniom w dziedzinie filozofii spekulatywnej”. (Wyjaśnienia wymaga termin „dogmatyczna” – w tym przypadku oznacza śniącego się Kantowi starego wilka).
Czemu przypisuję Kantowskiej „drzemce” tak doniosłe miejsce? Po pierwsze, jest to najbardziej zrozumiałe i najczęściej zapamiętywane zdanie Kanta. Jako student – niewiele wiedząc o filozofii Kanta – zawsze wiedziałem, że Hume wybudził Kanta z drzemki. No i że pomógł mu w tym również nasz krajan Kopernik.
Ale nie to jest najważniejsze – idzie wszak o prawo uniwersalne. Nie można spać za długo, nie tylko dlatego, że jak mawiał Kant – łóżko jest kolebką mnóstwa chorób. Filozofia nie rozpoczyna się od zdziwienia, wątpienia czy rozpaczy. Filozofia rozpoczyna się od przebudzenia.
Prawo to obowiązuje nie tylko wśród filozofów, lecz także wśród błędnych rycerzy. Tak mówi Sancho Pansa do swego pana: „Może wielmożność wasza raczy zsiąść z konia i zdrzemnąć się nieco na świeżej trawce, co jest zwyczajem błędnych rycerzy. Będziesz pan świeższy i dzielniejszy do tej wyprawy”.
Wśród pisarzy z kolei, rzecz ma się zupełnie przeciwnie: drzemanie (ale uwaga: nie spanie!) jest źródłem natchnienia, co najlepiej oddają słowa nieszczęśliwego Wertera: „Czasem siadam w lesie na krzywym pniu, lub konarze drzewa, odpoczywam, dając folgę okaleczałym od chodzenia stopom i drzemię ukojony wyczerpaniem aż do świtu”.
Wszyscy inni – którzy nie oddali swego życia filozofii bądź literaturze – mogą spać spokojnie. Dobranoc.
Pisałem już o zacnym (choć z czasem coraz mniej) zespole Genesis i ich nieszczęśliwym, skrzętnie zbadanym przez profesora Ptaszora potworze płaczku. Dziś pora na Petera Gabriela. W 1986 roku wydał album So. Płyta wydawała się łatwiejsza niż poprzednie. Czyż nie fajnie mieć czasem jakiś przebój? I faktycznie dopiero ten album, choć Gabriel wcześniej nie był muzykiem anonimowym, otworzyły mu drogę dla szerszej publiczności. A hitów było tam niemało, by wspomnieć tylko Red Rain, Sledgehammer czy zaśpiewany wspólnie z Katarzyną Wielką Don’t Give Up.
Jako że mowa ma być tu o literaturze w muzyce, chciałbym przywołać inny utwór z So, a mianowicie: Mercy Street. Jest on bowiem zainspirowany poezją Anne Sexton (m.in. poematem 45 Mercy Street). Mówiąc precyzyjniej: poezją i postacią samej poetki. Zresztą poezja jej w zasadzie nie wykracza poza osobiste przeżycia, bardzo często są to intymne wyznania – jednym słowem poezja konfesyjna. Jeżeli teraz komuś przyszła na myśl Sylwia Plath – to jest bardzo blisko. Zresztą obie Panie łączy nie tylko poezja (a może: nade wszystko poezja), ale też próby samobójcze – do poezji jako terapii namówił Sexton psychiatra po jej pierwszej próbie odebrania sobie życia, do tego doszła depresja i skomplikowane sytuacje rodzinne. Prawie to wszystko jest w pięknej piosence Gabriela.
Oto fragment tekstu Gabriela:
Looking down on empty streets, all she can see
are the dreams all made solid
are the dreams all made real
[…]
dreaming of mercy st.
wear your insides out
dreaming of mercy
in your daddy’s arms again
dreaming of mercy st.
’swear they moved that sign
looking for mercy
in your daddy’s arms
mercy, mercy, looking for mercy
mercy, mercy, looking for mercy
Anne, with her father is out in the boat
riding the water
riding the waves on the sea
I początek poematu 45 Mercy Street:
In my dream,
drilling into the marrow
of my entire bone,
my real dream,
I'm walking up and down Beacon Hillsearching for a street sign –
namely MERCY STREET.
Not there.
I jeszcze raz poetka:
Mr mój
Spójrz, jak ponumerował błękitne żyły
W moich piersiach. Co więcej, jest tam dziesięć piegów.
Teraz poszedł w lewo. Teraz poszedł w prawo.
Teraz buduje miasto, miasto mięsa.
Jest przemysłowcem. Przedtem głodował w celach
i, proszę państwa, złamano go żelazem,
krwią, metalem i triumfującym mieczem
śmierci jego matki. Lecz rozpoczął od nowa.
Teraz konstruuje mi ciało. To miasto go połknęło.
Wybudował mnie z chwały desek.
Ulepił mnie z cudów betonu.
Ustawił we mnie sześćset ulicznych znaków.
Kiedy tańczyłam, on budował muzeum.
Zbudował dziesięć bloków, gdy przeciągałam się w łóżku.
Kiedy odeszłam, skonstruował wiadukt.
Przyniosłam mu kwiaty, a on stworzył lotnisko.
Z lizaków zrobił czerwone i zielone światła.
Lecz w moim sercu, jak dziecko, chodzę na przełaj.
Przeł. Maria Korusiewicz
Do posłuchania:
Peter Gabriel: So (1986)
Do poczytania:
Anne Sexton: Kochając zabójcę. Przeł. Maria Korusiewicz. Wyd. Zysk i S-ka. Poznań 1994.